فهرست پرجمعیتترین شهرهای جهان تا پایان قرن بیستویکم تغییرات بزرگی خواهد کرد و آنچه امروز میشناسیم، لزوماً در آینده هم صادق نخواهد بود.
پرجمعیتترین شهرهای جهان
بر اساس تازهترین آمار، توکیو دیگر پرجمعیتترین شهر جهان نیست. این جایگاه اکنون به جاکارتا، پایتخت اندونزی رسیده و پس از آن داکا، پایتخت بنگلادش قرار دارد. این جابهجایی تا حدی نتیجه تغییر در شیوه محاسبه و تعریف مناطق شهری است، اما در عین حال نشاندهنده تحولات عمیقتری در الگوهای جمعیتی جهان هم است.
در نوامبر ۲۰۲۵، سازمان ملل گزارش چشمانداز شهرنشینی جهان ۲۰۲۵ را منتشر کرد. طبق این گزارش، جاکارتا اکنون با جمعیتی نزدیک به ۴۲ میلیون نفر، پرجمعیتترین شهر جهان محسوب میشود. داکا با حدود ۴۰ میلیون نفر در رتبه دوم قرار دارد و توکیو با حدود ۳۳ میلیون نفر به رتبه سوم سقوط کرده است.
منطقه کلانشهری توکیو
برای سالهای طولانی، توکیو معمولاً بهعنوان پرجمعیتترین شهر جهان معرفی میشد. دلیلش هم وسعت بسیار زیاد و تراکم بالای جمعیت در این منطقه بود. توکیو بدون تردید ابرکلانشهر عظیمی است؛ اما نکته مهم این است که جمعیت آن بهشدت به نحوه تعریف «شهر» بستگی دارد.
آنچه بهعنوان «منطقه کلانشهری توکیو» شناخته میشود، فقط خود شهر توکیو نیست. این منطقه پهنهای بسیار گسترده از شهرها و استانهای بههمپیوسته است که استانهایی مانند کاناگاوا، سایتاما و چیبا را دربرمیگیرد. حتی یوکوهاما که دومین شهر پرجمعیت ژاپن است، بخشی از این مجموعه به حساب میآید. اما اگر فقط «توکیوی اصلی» یا همان محدوده اداری خود شهر را در نظر بگیریم، جمعیت آن حدود ۱۴ میلیون نفر میشود که بهمراتب کمتر از عددی است که معمولاً برای کل منطقه کلانشهری اعلام میشود.
یکدستتر کردن تعریف مناطق شهری
در گزارش جدید سازمان ملل، کارشناسان از روش محاسبه تازهای استفاده کردهاند. هدف این روش، یکدستتر کردن تعریف مناطق شهری در کشورهای مختلف است. برای این کار، «تعاریف خاص هر کشور از شهر» کنار گذاشته شده تا مقایسهها منصفانهتر باشد. نتیجه تغییر روش این است که جمعیت جاکارتا، با معیارهای جدید، حدود ۳۰ میلیون نفر بیشتر از آن چیزی محاسبه میشود که در روشهای قبلی درنظر گرفته میشد؛ افزایشی که جاکارتا را یکباره به صدر فهرست میرساند.
بااینحال، این جابهجایی فقط حاصل تغییر در آمار و تعریفها نیست. این آمارها بازتاب واقعیتهای جمعیتی امروز جهان هم هستند. ژاپن از سالها پیش با کاهش جمعیتی روبهرو است که دلایل اصلی آن، پیر شدن جمعیت، نرخ پایین تولد و مهاجرت اندک است. در سال ۲۰۲۵، جمعیت ژاپن برای شانزدهمین سال پیاپی کاهش یافت.
اگرچه جمعیت شهری توکیو هنوز اندکی در حال افزایش است، این رشد بسیار کند شده و به نقطهای نزدیک میشود که دیگر ادامهدار نخواهد بود. براساس پیشبینیها، در دهههای آینده احتمال افت جمعیت در این شهر بسیار زیاد است. در گزارش سازمان ملل آمده است که در ۲۵ سال گذشته، رشد جمعیت توکیو بهمراتب کندتر از رشد جمعیت جاکارتا و داکا بوده است. به همین دلیل، رتبه توکیو در میان پرجمعیتترین شهرهای جهان از جایگاه نخست در سال ۲۰۰۰ به رتبه سوم در سال ۲۰۲۵ سقوط کرده است.
این وضعیت برای قرن بیستویکم کمی عجیب به نظر میرسد. در میان ۱۰ شهر پرجمعیت جهان، فقط توکیو و سئول هستند که انتظار میرود تا میانه قرن با کاهش جمعیت روبهرو شوند. در مقابل، بسیاری از شهرهای دیگر، بهویژه در بخشهای مختلف آسیا، همچنان در حال رشد سریع هستند. ادامه این روند احتمالاً باعث میشود پایتخت ژاپن در سالهای آینده باز هم رتبههای پایینتری را تجربه کند.
رتبه هفتم در میان پرجمعیتترین شهرهای جهان
براساس پیشبینیهای سازمان ملل، جمعیت توکیو از حدود ۳۳٫۴ میلیون نفر در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۰٫۷ میلیون نفر در سال ۲۰۵۰ کاهش خواهد یافت. اگر این پیشبینی درست باشد، توکیو تا آن زمان به رتبه هفتم در میان پرجمعیتترین شهرهای جهان سقوط میکند.
در همین حال، انتظار میرود داکا و شانگهای سریعترین رشد جمعیت را در میان ۱۰ شهر پرجمعیت سال ۲۰۲۵ داشته باشند. نرخ رشد این شهرها بین سالهای ۲۰۲۵ تا ۲۰۵۰ نزدیک به ۵ درصد در سال برآورد شده است. طبق این پیشبینیها، داکا تا میانه قرن از جاکارتا هم پیشی میگیرد و به پرجمعیتترین شهر جهان تبدیل میشود. همچنین شانگهای از رتبه پنجم به سوم صعود خواهد کرد.
اگر همه چیز طبق این برآوردها پیش برود، تا سال ۲۰۵۰ فهرست ده کلانشهر پرجمعیت جهان احتمالاً به این شکل خواهد بود: داکا با حدود ۵۲٫۱ میلیون نفر، جاکارتا با ۵۱٫۸ میلیون نفر، شانگهای با ۳۴٫۹ میلیون نفر، دهلی نو با ۳۳٫۹ میلیون نفر، کراچی با ۳۲٫۶ میلیون نفر، قاهره با ۳۲٫۴ میلیون نفر، توکیو با ۳۰٫۷ میلیون نفر، گوانگژو با ۲۹٫۲ میلیون نفر، مانیل با ۲۷٫۱ میلیون نفر و کلکته با ۲۳٫۸ میلیون نفر.
